Historia

Muzeum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pa­wła II (Muzeum KUL) powstało 1 września 2016 r. w wyniku konsolidacji trzech jednostek o charakterze muzealnym. Trzon zbiorów stanowi gromadzona latami kolekcja dzieł sztuki z dawnego Muzeum Uniwersyteckiego – ustanowionego z inicjatywy ks. kan. Jana Władzińskiego już w 1932 r. i działającego pod różnymi nazwami do 2016 r. Uzupełniają je dokumenty i pamiątki zgromadzone w latach 2008­-2016 w Muzeum Uniwersyteckim Historii KUL, jak też liczne zabytki arche­ologiczne z wykopalisk w Piotrawinie nad Wisłą oraz na lubelskim wzgórzu Czwartek zgromadzone w  Katedrze Archeologii Polski Instytutu Historii KUL.

Przedwojenne Muzeum Uniwersyteckie im. ks. kan. Jana Władzińskiego

U podstaw zbiorów muzealnych KUL leży darowizna ks. kan. Jana Władzińskiego (1861–1935), który w 1932 r. przekazał na rzecz uczelni „zbiór pamiątek historycznych i stylowych okazów z różnych zakątków kraju”. Znalazły się w nim obok obrazów, rzeźb, wyrobów rzemiosła artystycznego, numizmatów i militariów liczne obiekty o charakterze patriotyczno-sentymentalnym, a nawet osobliwe twory natury. Władze uniwersytetu zobowiązały się, że darowane „przedmioty […] będą otoczone specjalną pieczą, będą pielęgnowane, chronione i konserwowane.

Muzeum Uniwersyteckie, 1934 r.

II wojna światowa okrutnie obeszła się ze zgromadzonymi w KUL kolekcjami. Już w grudniu 1939 r. padły one łupem Niemców i do dziś uznawane są za zaginione. Osobą bezpośrednio odpowiedzialną za „zabezpieczenie” zbiorów był dr Joseph Mühlmann. Skonfiskowane muzealia Niemcy zdeponowali w Muzeum Lubelskim. To w zbiorach tej instytucji zidentyfikowane zostały w 2013 r. cztery obiekty z przedwojennej kolekcji ks. Jana Władzińskiego.

Dar z Wrocławia

Po zakończeniu II wojny światowej  władze uniwersyteckie podjęły trud zgromadzenia na nowo zbiorów muzealnych. Inicjatorem tych działań był ks. rektor Józef Iwanicki (1902–1995), który w 1956 r. zaapelował do biskupów diecezjalnych o przekazanie z podległych im muzeów sztuki sakralnej dzieł do reaktywowanych zbiorów muzealnych KUL. I tu właśnie znajdujemy odpowiedź, skąd w murach lubelskiej Alma Mater znalazła się kolekcja średniowiecznej sztuki śląskiej. Do apelu rektora pozytywnie ustosunkowała się jedynie Kuria Arcybiskupia we Wrocławiu. Dotkliwe straty poniesione przez KUL w wyniku grabieży okupanta chciano zrekompensować darowizną, na którą złożyły się zabytki sztuki śląskiej z okresu od XIV do XVIII w., zgromadzone przez Niemców w murach tamtejszego Muzeum Archidiecezjalnego (niem. Erzbischöfliches Museum Breslau). Na polecenie ks. Kazimierza Lagosza (1888–1961) wytypowaniem obiektów zajęła się specjalna komisja kurialna. Z wrocławskich zbiorów wyłączono ogółem 26 dzieł, w tym 14 przykładów rzeźby śląskiej XV–XVI w. Trudno z dzisiejszej perspektywy określić kryteria, jakimi kierowała się komisja. Prawdopodobnie miał to być różnorodny pod względem artystycznym przegląd sztuki śląskiej z magazynowych zasobów Muzeum Archidiecezjalnego.

Przekaz z Kozłówki i dary artystów

Dużą determinacją w odbudowywaniu kolekcji uniwersyteckiej wykazał się także kolejny rektor KUL – ks. Marian Józef Rechowicz (1910–1983). W Muzeum KUL zachowany jest odpis listu zawierającego zgodę Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki na „nieodpłatne przydzielenie […] rzeźb dla celów naukowych Katolickiemu Uniwersytetowi Lubelskiemu […]”, zdeponowanych w składnicy muzealnej w Kozłówce 15 III 1956 r. Można domniemywać, że to zły stan zachowania rzeźb wpłynął na pozytywną decyzję ówczesnych decydentów.

Na przełomie lat 50. i 60. XX w. do zbiorów muzealnych KUL zostały włączone prezentowane na wystawie trzy ikony Jerzego Nowosielskiego. Nie są znane okoliczności pozyskania tych dzieł przez uniwersytet – być może mają związek z faktem opracowywania przez malarza projektu wystroju malarskiego kościoła akademickiego KUL. Najpewniej obrazy te miały być świadectwem jego malarskich umiejętności, przedłożonym władzom uczelni. Z tego samego czasu pochodzą obrazy Antoniego Michalaka, m.in. poczet rektorów KUL, a także eksponowane na wystawie Ukrzyżowanie ze św. Marią Magdaleną (1958). Warto wspomnieć, że artysta do 1969 r. prowadził na historii sztuki KUL zajęcia z rysunku i malarstwa.

Zakupy

Poza darami osób prywatnych i instytucji kolekcja muzealna KUL powiększana była również dzięki zakupom na rynku sztuki w początku lat 60. XX w. Nabywano głównie malarstwo obce, które – co prawda – stanowi niewielką część zbiorów, jednak pod względem artystycznym zasługuje na szczególną uwagę. Trzon kolekcji malarstwa obcego to dzieła kupowane przez KUL za namową prof. Rudolfa Kozłowskiego (1908–1977), głównego konserwatora Wawelu, w państwowych salonach DESA. Były to obrazy reprezentujące przede wszystkim szkołę niderlandzką i włoską.

Darczyńcy prywatni

Kolekcja muzealna KUL została znacznie powiększona w latach 80. i 90. XX w. dzięki darom osób prywatnych. Najcenniejszą donacją była kolekcja Olgi i Tadeusza Litawińskich przekazana w 1986 r. Nadrzędnym pragnieniem darczyńcy było, aby zbiory wykorzystywano w edukacji studentów historii sztuki KUL. Dzięki temu darowi zbiory muzealne KUL wzbogaciły się o ponad 400 dzieł artystów tej klasy, co Piotr Michałowski, Antoni Piotrowski, Włodzimierz Tetmajer, Rafał Malczewski, Władysław Skoczylas, oraz kolekcję porcelany z polskich i europejskich wytwórni. W maju tego samego roku zbiory uzupełnione zostały o 20 grafik XVII–XX-wiecznych z daru Krystyny Hartleb z Torunia. Kolejnym ważnym momentem w 80-letniej historii zbiorów KUL była w 1991 r. donacja Stanisławy Witkowskiej (1900–1991), wdowy po znanym lubelskim architekcie Tadeuszu Witkowskim (1904–1986). Na dar złożyło się przeszło 300 obiektów, w tym m.in. prace architekta, rysownika i pedagoga Stanisława Noakowskiego, a także malarstwo niemieckie XVII–XVIII w. Na ostateczny kształt zbiorów wpłynął legat Joanny Gliwy (1916–1993) z Warszawy z 1994 r., obejmujący 90 obiektów. Obok wyrobów z porcelany i fajansu znalazło się kilka obrazów, w tym prezentowana na wystawie akwarela Kwiaty w wazonie Józefa Pankiewicza.